آیا باید اجازه بدهم فرزندم از چت‌جی‌پی‌تی استفاده کند؟ پاسخ به مهم‌ترین پرسش‌های والدین درباره هوش مصنوعی
به نظر می‌رسد هوش مصنوعی در حال نفوذ به همه جنبه‌های زندگی است. بزرگسالان هر روز با این فناوری سروکار دارند: هوش مصنوعی محصولاتی را برای خرید پیشنهاد می‌کند، محتوای موردعلاقه‌مان را در پلتفرم‌های پخش آنلاین به ما نشان می‌دهد، هرزنامه‌های صندوق ایمیل را فیلتر می‌کند و حتی از طریق ساعت‌های هوشمند، وضعیت سلامتی‌مان را زیر نظر می‌گیرد.
هوش مصنوعی به‌تدریج وارد زندگی روزمره کودکان ما نیز شده است. آن‌ها از این فناوری در تلفن‌های هوشمند و محیط مدرسه استفاده می‌کنند و بعضی از آن‌ها حتی با چت‌بات‌های هوش مصنوعی رابطه عاطفی برقرار می‌کنند. بسیاری از والدین، با توجه به پیامدهای دسترسی بی‌ضابطه نوجوانان به تلفن‌های هوشمند و شبکه‌های اجتماعی در اوایل دهه ۲۰۱۰، به‌درستی نگران این مرحله جدید از پیشرفت فناوری هستند.
کارشناسان نیز درباره خطرهای این فناوری هشدار می‌دهند. تام سیگل، مدیر پیشین بخش اعتماد و ایمنی گوگل، اخیراً به خبرگزاری رویترز گفته است که هوش مصنوعی می‌تواند بیش از شبکه‌های اجتماعی به کودکان آسیب برساند. او خطرهایی مانند خودکشی، روان‌پریشی و تضعیف توانایی تفکر انتقادی را برجسته کرده است.
شاید ممنوع کردن استفاده فرزندان از هوش مصنوعی در نگاه اول راه‌حل جذابی به نظر برسد، اما در عمل امکان‌پذیر نیست. برخلاف شبکه‌های اجتماعی که معمولاً در قالب برنامه‌های مستقل ارائه می‌شوند، هوش مصنوعی در فناوری‌هایی که کودکان هر روز استفاده می‌کنند، از موتورهای جست‌وجو گرفته تا بازی‌های ویدئویی، ادغام شده است. به همین دلیل، والدین باید بر آموزش هوش مصنوعی تمرکز کنند تا فرزندانشان بتوانند در شکل‌های مختلف، ایمن و آگاهانه با این فناوری تعامل داشته باشند.
برای پاسخ دادن به مهم‌ترین پرسش‌های والدین درباره نوجوانان و هوش مصنوعی، از متخصصان کمک گرفته‌ایم؛ چه فرزندتان تازه استفاده از این فناوری را شروع کرده باشد و چه از کاربران باتجربه آن باشد.
نوجوانان چگونه از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند؟
بر اساس مطالعه مرکز پژوهشی پیو، بیش از نیمی از نوجوانان می‌گویند از هوش مصنوعی برای جست‌وجوی اطلاعات یا کمک گرفتن در انجام تکالیف مدرسه استفاده کرده‌اند. آن‌ها از هوش مصنوعی مولد، یعنی فناوری‌ای که بر اساس دستورهای کاربر محتوا تولید می‌کند، برای ساخت تصاویر، یافتن منابع پژوهشی درباره موضوعات درسی و حتی حل مسائل ریاضی کمک می‌گیرند.
تعامل نوجوانان با چت‌بات‌ها نیز رو به افزایش است. چت‌بات‌ها برنامه‌های رایانه‌ای هستند که برای شبیه‌سازی گفت‌وگوی انسانی طراحی شده‌اند. احتمالاً نام برخی از محبوب‌ترین آن‌ها، مانند چت‌جی‌پی‌تی، کلود، گوگل جمنای و پرپلکسیتی، را شنیده‌اید یا خودتان از آن‌ها استفاده کرده‌اید. حدود دو سوم نوجوانان می‌گویند از چت‌بات‌ها استفاده می‌کنند و سه نفر از هر ۱۰ نوجوان هر روز سراغ آن‌ها می‌روند.
بزرگ‌ترین خطرهای هوش مصنوعی برای عملکرد تحصیلی کودکان چیست؟
مدارس وظیفه دارند ذهن کودکان و نوجوانان را پرورش دهند تا به افرادی با توانایی تفکر انتقادی تبدیل شوند، اما هوش مصنوعی گاهی به‌جای آن‌ها فکر می‌کند. بر اساس مطالعه مرکز پژوهشی پیو، ۵۹ درصد نوجوانان معتقدند دانش‌آموزان به‌طور مرتب برای تقلب در مدرسه از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند. از میان ۱۵ درصد نوجوانانی که پیش‌بینی می‌کنند هوش مصنوعی طی ۲۰ سال آینده تأثیر منفی شخصی بر زندگی‌شان بگذارد، یک‌سوم وابستگی بیش از حد به این فناوری و از دست دادن توانایی تفکر انتقادی یا خلاقیت را از نگرانی‌های اصلی خود دانسته‌اند.
بسیاری از دانش‌آموزان ممکن است هوش مصنوعی را راهی آسان برای سریع‌تر تمام کردن تکالیف بدانند، اما این کار پیامدهایی دارد. دانش‌آموزانی که در دوران دبیرستان بیش از حد به هوش مصنوعی متکی می‌شوند، ممکن است در دانشگاه با مشکل روبه‌رو شوند؛ جایی که استادان روش‌هایی برای شناسایی استفاده غیرمجاز از هوش مصنوعی طراحی می‌کنند و در صورت تشخیص تخلف، به تکالیف یا برگه‌های امتحانی نمره مردودی می‌دهند.
جیسون گیبسون، استاد دانشگاه ایالتی آلکورن، در تکلیفی که از دانشجویان می‌خواست انقلاب صنعتی را با عصر دیجیتال امروز مقایسه کنند، دستوری را با حروف سفید و نامرئی در متن گنجاند. این دستور قرار بود هوش مصنوعی مولد را وادار کند واژه «ماداگاسکار» را به شکلی نامربوط در پاسخ بگنجاند. گیبسون با مشاهده این واژه در تکالیف تحویل‌داده‌شده متوجه شد دانشجویان از هوش مصنوعی کمک گرفته‌اند. در نتیجه، ۳۲ نفر از مجموع ۳۵ دانشجو در بخشی از امتحان میان‌ترم مردود شدند.
هوش مصنوعی چه خطرهایی برای سلامت عاطفی کودکان دارد؟
در سال ۲۰۲۵، سازمان کامن سنس مدیا و آزمایشگاه برین‌استورم برای سلامت روان در دانشکده پزشکی دانشگاه استنفورد، پژوهشی منتشر کردند که نشان می‌داد سه‌چهارم نوجوانان برای یافتن همدم و دریافت حمایت عاطفی، از جمله در زمینه سلامت روان، از چت‌بات‌های هوش مصنوعی استفاده می‌کنند. با این حال، بر اساس این گزارش، این برنامه‌ها کمک قابل‌اعتمادی ارائه نمی‌دهند و در تشخیص مشکلات سلامت روان مؤثر بر جوانان و واکنش مناسب به آن‌ها، بارها ناکام می‌مانند.
پیامدهای این مسئله می‌تواند تراژیک باشد. در اوت ۲۰۲۵، متیو و ماریا رین پس از خودکشی پسر ۱۶ ساله‌شان، آدام، از شرکت اوپن‌ای‌آی و مدیرعامل آن، سم آلتمن، شکایت کردند. این والدین مدعی‌اند که چت‌جی‌پی‌تی به پسرشان درباره چگونگی خودکشی راهنمایی داده و حتی پیشنهاد کرده بود پیش‌نویس نامه خودکشی او را بنویسد. بر اساس دادخواست، آدام در ابتدا برای کمک گرفتن در انجام تکالیف از چت‌جی‌پی‌تی استفاده می‌کرد، اما این چت‌بات خیلی زود به «محرمانه‌ترین همدم» او تبدیل شد. گزارش آسوشیتدپرس درباره این پرونده جزئیات بیشتری ارائه می‌کند.
کامن سنس مدیا می‌گوید: «از آنجا که چت‌بات‌ها در کمک به انجام تکالیف و پاسخ‌گویی به پرسش‌های عمومی عملکرد نسبتاً خوبی دارند، نوجوانان و والدین ناخودآگاه تصور می‌کنند که برای دریافت راهنمایی درباره سلامت روان نیز به همان اندازه قابل‌اعتمادند؛ اما چنین نیست.» این سازمان اضافه می‌کند: «لحن همدلانه و ظاهر حرفه‌ای این سامانه‌ها، محدودیت‌های اساسی آن‌ها را پنهان می‌کند؛ محدودیت‌هایی که باعث می‌شود استفاده از این فناوری‌ها برای حوزه‌ای که بر زندگی میلیون‌ها نوجوان تأثیر می‌گذارد، نامناسب باشد.»
آیا هوش مصنوعی برای نوجوانان مزیتی هم دارد؟
بله، هوش مصنوعی می‌تواند تأثیرات مثبتی نیز داشته باشد. انجمن روان‌شناسی آمریکا در بیانیه‌ای درباره هوش مصنوعی و سلامت نوجوانان می‌گوید: «در فرایند یادگیری، هوش مصنوعی می‌تواند به ایده‌پردازی، تولید، سازمان‌دهی و خلاصه‌سازی مطالب، ترکیب اطلاعات و ارائه منابع و راه‌حل‌هایی برای مسائل دشوار کمک کند.» اگر از این فناوری به‌عنوان ابزاری برای یادگیری هدایت‌شده استفاده شود، نه جایگزینی برای تفکر انتقادی، می‌تواند با طرح پرسش‌هایی به کاربران کمک کند موضوعات را تحلیلی‌تر بررسی کنند.
مدارس چگونه از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند؟
برای استفاده از هوش مصنوعی در مدارس نمی‌توان یک راهکار واحد در نظر گرفت. انتظارات و مقررات بسته به محل زندگی شما متفاوت است و فرزندتان ممکن است با رویکردهای بسیار متفاوتی روبه‌رو شود. برخی مناطق آموزشی در تلاش‌اند استفاده از هوش مصنوعی در کلاس درس را به‌شدت محدود کنند. مدارس دولتی شهر نیویورک اعلام کرده‌اند که در سال تحصیلی ۲۰۲۷-۲۰۲۶، استفاده دانش‌آموزان تا پایان پایه هشتم از هوش مصنوعی مولدِ در دسترس دانش‌آموزان را متوقف کرده‌اند و استفاده از آن در دبیرستان‌ها نیز محدود خواهد بود.
با این حال، ممنوع کردن فناوری‌ای که به شکل‌های مختلف در دسترس است، دشوار خواهد بود. بر اساس گزارش کامن سنس مدیا درباره نوجوانان و هوش مصنوعی، ۴۴ درصد نوجوانانی که برای انجام تکالیف مدرسه از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند، در مدارسی درس می‌خوانند که ابزارهای هوش مصنوعی را مسدود کرده‌اند. بسیاری از این دانش‌آموزان به‌سادگی برای دسترسی به این فناوری از دستگاه‌های شخصی خود استفاده می‌کنند.
از سوی دیگر، وقتی مدارس دسترسی به هوش مصنوعی را ممنوع می‌کنند، معلمان فرصت کمتری برای آموزش استفاده مسئولانه از این ابزارها دارند. اَش برندین، معلمی در منطقه آموزشی بولدر ولی در ایالت کلرادو که با نام کاربری @thegamereducator در اینستاگرام درباره کمک به والدین و مربیان برای مدیریت زمان استفاده از صفحه‌نمایش، بازی‌های ویدئویی و سواد دیجیتال محتوا منتشر می‌کند، می‌گوید منطقه آموزشی محل کارشان دسترسی دانش‌آموزان به پلتفرم‌های هوش مصنوعی مولد را در محیط مدرسه ممنوع کرده است. برندین که از ضمایر خنثی they/them استفاده می‌کند، توضیح می‌دهد: «این محدودیت از بعضی جهات کار ما را دشوارتر می‌کند، چون هرچه بیشتر از این فناوری فاصله بگیریم، صحبت کردن درباره آن برای من سخت‌تر می‌شود.»
بر اساس همان گزارش، ۷۰ درصد نوجوانان می‌گویند هیچ‌وقت معلمی درباره نحوه استفاده ایمن از هوش مصنوعی با آن‌ها صحبت نکرده است. تنها ۲۷ درصد با معلم خود درباره ماهیت هوش مصنوعی یا نحوه عملکرد آن گفت‌وگو کرده‌اند.
آیا باید استفاده نوجوانانم از هوش مصنوعی را ممنوع کنم؟
پاسخ کوتاه این است: خیر.
هوش مصنوعی مانند خمیردندانی است که از تیوب بیرون آمده و تلاش برای برگرداندن آن به داخل بی‌فایده است. برندین می‌گوید، درست مانند بزرگسالان، «کودکان نیز می‌بینند که هوش مصنوعی در تار و پود زندگی روزمره‌شان تنیده شده است.»
آنچه نوجوانان نیاز دارند، آموزش هوش مصنوعی است تا ماهیت این فناوری، خطرهای آن و شیوه استفاده هوشمندانه از آن را بشناسند.
اگر نوجوان شما از هوش مصنوعی برای فعالیت‌های بالقوه زیان‌بار، مانند تقلب یا برقراری رابطه عاطفی با چت‌بات‌ها، استفاده می‌کند، به او کمک کنید جایگزین‌هایی پیدا کند. برندین توصیه می‌کند: «به این فکر کنید که فرزندتان از چت‌بات یا هوش مصنوعی چه چیزی به دست می‌آورد و دوست دارید به‌جای آن چه کاری انجام دهد.» سپس با همکاری نوجوان خود، برنامه‌ای برای رسیدن به این هدف تدوین کنید.
چگونه به فرزندم کمک کنم استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی را یاد بگیرد؟
برای آموزش استفاده از هوش مصنوعی به کودکان، باید فرصت آشنایی آن‌ها با این فناوری را بیشتر کنید، نه کمتر. برندین می‌گوید: «من برای توضیح آمادگی، از مثال استخر استفاده می‌کنم. منتظر نماندم تا فرزندم به سنی برسد که فکر کنم بتواند به‌تنهایی شنا کند و بعد او را با استخر آشنا کنم. از همان ابتدا و در اولین فرصت، او را با استخر و محیط‌های آبی آشنا کردم.» در دوران نوزادی، هنگام تماس پاهای کودک با آب، او را نزدیک خود نگه می‌دارید. بعدتر، وقتی کودک با وسیله شناور در آب است، فقط به‌اندازه یک دست با او فاصله دارید. سرانجام، زمانی که کودک به‌تنهایی در قسمت عمیق استخر شنا می‌کند، شما از کنار استخر مراقب او هستید.
برندین می‌گوید: «در هر مرحله، تمرکزم بر مهارت‌هایی است که کودک باید بیاموزد تا بتواند در استخر با خیال آسوده و ایمنی حرکت کند.» به گفته او، هوش مصنوعی نیز تفاوتی ندارد. والدین باید از سنین پایین برای فرزندانشان توضیح دهند که هوش مصنوعی چیست و در زندگی روزمره چگونه ظاهر می‌شود. کامن سنس مدیا یک برنامه آموزشی رایگان سواد دیجیتال و سلامت در فضای مجازی ارائه می‌کند که می‌تواند راهنمای گفت‌وگوهای متناسب با سن کودکان درباره هوش مصنوعی، شبکه‌های اجتماعی و موضوعات مرتبط باشد.
برندین در حساب اینستاگرام خود چند تمرین برای آموزش سواد دیجیتال به نوجوانان، کودکان پیش از نوجوانی و حتی کودکان کم‌سن‌تر معرفی می‌کند که هدفشان تقویت تفکر انتقادی است. در تمرین اول، از یک چت‌بات بخواهید عددی تصادفی بین ۱ تا ۱۰۰ انتخاب کند. برندین می‌گوید: «اگر این کار را با چت‌جی‌پی‌تی انجام دهید، از هر ۱۰ بار، در هفت بار پاسخ آن عدد ۴۲ خواهد بود.» سپس از فرزندتان بخواهید درباره نتیجه سؤال کند؛ مثلاً بپرسد: «ما یک عدد تصادفی خواستیم. آیا این پاسخ واقعاً تصادفی به نظر می‌رسد؟»
در آزمایش دیگری، از چت‌جی‌پی‌تی بخواهید کاری را توضیح دهد که فرزندتان آن را به‌خوبی بلد است. برندین توضیح می‌دهد: «از آنجا که فرزندانمان برای یاد گرفتن چیزهایی که نمی‌دانند به سراغ هوش مصنوعی می‌روند، بهتر است از آن درباره موضوعی بپرسیم که خودشان در آن مهارت دارند. سپس می‌توانیم بگوییم: به نظر می‌رسد این چت‌بات درباره موضوعی که تو خوب می‌شناسی اشتباهات زیادی کرده است. پس وقتی درباره چیزهایی از آن سؤال می‌کنیم که نمی‌دانیم، فکر می‌کنی چه اتفاقی می‌افتد؟»
من هم می‌توانم این موضوع را تأیید کنم: دختر ۹ ساله‌ام که عاشق ژیمناستیک است، وقتی از چت‌جی‌پی‌تی خواستیم حرکت پشتک‌وارو به عقب را توضیح دهد، اشتباهات زیادی در پاسخ آن پیدا کرد و موارد متعددی را اصلاح کرد.
برندین توصیه می‌کند والدین با رفتار خود نشان دهند که چگونه باید به‌شکلی درست و ایمن از هوش مصنوعی استفاده کرد. هنگام جست‌وجوی اطلاعات، افکار خود را با صدای بلند بیان کنید و برای فرزندتان توضیح دهید که چگونه درستی نتایج ارائه‌شده از سوی هوش مصنوعی را بررسی می‌کنید. هوش مصنوعی از چه منابعی استفاده کرده است؟ آیا می‌توان به این منابع اعتماد کرد یا لازم است جست‌وجوی بیشتری انجام دهم؟
شاید مهم‌تر از همه این باشد که اگر فرزندانتان از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند، شما هم باید این فناوری را به کار بگیرید. هرچه بیشتر با ابزارهایی که نوجوانان استفاده می‌کنند آشنا شوید، درک بهتری از آن‌ها خواهید داشت و راحت‌تر می‌توانید درباره‌شان با فرزندانتان گفت‌وگو کنید.
هرگاه احساس کردید ترس و اضطراب ناشی از گسترش هوش مصنوعی در شما بیشتر می‌شود، برندین توصیه می‌کند خودتان این نگرانی را دقیق بررسی کنید: «آیا نگران استفاده نوجوانانتان از چت‌بات هستید، چون ممکن است اطلاعات ناایمنی در اختیارشان بگذارد؟ یا نگرانید که بعد از آن دیگر به حرف شما گوش ندهند؟» از ترس‌هایتان کمک بگیرید تا مشخص شود فرزندتان به یادگیری چه مهارت‌هایی نیاز دارد.
برندین می‌گوید: «ترسیدن از خطرهای هوش مصنوعی بسیار آسان است.» اما تا زمانی که دولت‌ها و شرکت‌های فناوری حمایت‌ها و راهکارهای گسترده‌تری ارائه کنند، والدین می‌توانند بر چیزهایی تمرکز کنند که در خانه در اختیار خودشان است: ارتباط صمیمانه و باز با فرزندان، آشنا کردن آن‌ها با این فناوری و آموزش سواد دیجیتال.