رقابت جهانی بر سر هوش مصنوعی؛ چین یا آمریکا؟
در حالی که ساخت مراکز داده در آمریکا با بحث و مخالفت روبه‌رو است، چین با سرعت در این بخش سرمایه‌گذاری می‌کند. پکن با تکیه بر انرژی فراوان و هزینه‌های پایین‌تر، می‌کوشد جایگاه خود را در رقابت جهانی برای تسلط بر هوش مصنوعی تقویت کند.
این منطقه به شهری از آینده شباهت دارد. مراکز عظیم داده، برخی تکمیل‌شده و برخی دیگر همچنان در حال ساخت، میان مزارع آفتابگردان و سورگوم سر برآورده‌اند. این مجموعه گسترده در زمینی ساخته شده که پیش‌تر بخش عمده آن زیر کشت محصولات کشاورزی بود.
نام شماری از بزرگ‌ترین شرکت‌های فناوری چین بر دیوار ساختمان‌ها دیده می‌شود؛ از غول تجهیزات مخابراتی هواوی گرفته تا پلتفرم شبکه اجتماعی کوآیشو و شرکت ارائه‌دهنده خدمات مراکز داده وی‌نت. تمام منطقه به کارگاهی عظیم تبدیل شده است که فعالیت در آن بی‌وقفه ادامه دارد.
اینجا اولانقاب است؛ شهری در منطقه خودمختار مغولستان داخلی چین، در نزدیکی صحرای گُبی. این شهر به‌سرعت در حال تبدیل شدن به یکی از مراکز اصلی داده برای پشتیبانی از توسعه هوش مصنوعی در چین است. این روند، چین را به تنها رقیب جدی آمریکا در رقابت برای تسلط بر این فناوری تبدیل کرده است. در این شهر با جمعیتی کمتر از دو میلیون نفر، ساخت نزدیک به ۹۰ مرکز داده در دستور کار قرار دارد.
بر اساس پژوهشی از دانشگاه استنفورد، سال گذشته شمار مراکز داده ویژه هوش مصنوعی در آمریکا حدود ۱۰ برابر چین بود. ظرفیت محاسباتی آمریکا نیز به‌مراتب بیشتر است.
شرکت‌های آمریکایی از یک مزیت مهم برخوردارند: دسترسی به پیشرفته‌ترین تراشه‌ها؛ قطعاتی که از مهم‌ترین ملزومات توسعه هوش مصنوعی به شمار می‌روند.
بااین‌حال، اولانقاب نشان می‌دهد که چین نیز در این رقابت فناورانه، که ممکن است مسیر تحولات قرن بیست‌ویکم را تعیین کند، از مزیت‌های خاص خود برخوردار است.
ساخت‌وساز در این منطقه با سرعتی چشمگیر پیش رفته است. بخش عمده پارک صنعتی داده بایین تنها طی دو سال ساخته شد؛ موضوعی که توانایی چین را در اجرای پروژه‌های بزرگ در مدتی کوتاه نشان می‌دهد.
این منطقه همچنین شرایط مناسبی برای تولید انرژی ارزان و پاک دارد. بادهای شدید، تابش آفتاب و زمین‌های وسیع، امکان بهره‌گیری از منابع تجدیدپذیر و احداث تأسیسات بزرگ را فراهم می‌کنند.
نبود مخالفت‌های گسترده ساکنان با ساخت مراکز داده نیز مزیت دیگری برای این منطقه محسوب می‌شود. در چین، که حزب کمونیست بر کشور حکومت می‌کند، اعتراض‌هایی از جنس مخالفت‌هایی که در آمریکا شکل گرفته‌اند، دیده نمی‌شود.
«با آغوش باز»
در یکی از روزهای کاری پارک صنعتی بایین، کارگران ساختمانی از ایست‌های بازرسی عبور می‌کردند و پیش از ورود به محل ساخت‌وساز، چهره‌هایشان اسکن می‌شد. هم‌زمان، کامیون‌ها پیوسته مصالح مورد نیاز پروژه‌های در حال احداث را جابه‌جا می‌کردند.
در بیرون از محوطه، فروشندگان در دکه‌های موقت مواد غذایی و سیگار عرضه می‌کردند.
به نظر نمی‌رسید صدای ساخت‌وساز، ساکنان مناطق اطراف را چندان آزار دهد. شماری از آن‌ها به سی‌ان‌ان گفتند پروژه‌های جدید درآمدشان را افزایش داده است. این طرح‌ها همچنین کارگران زیادی را از دیگر مناطق چین به این شهر کشانده‌اند و اقتصاد محلی را که پیش‌تر عمدتاً به کشاورزی متکی بود، رونق بخشیده‌اند.
ما رونگ، ۵۶ ساله، که ۳۰ سال است یک خواربارفروشی و مهمان‌پذیر را در این منطقه اداره می‌کند، گفت: «قبلاً می‌نشستیم و منتظر می‌ماندیم مشتری‌ها از راه برسند. حالا همیشه سرمان شلوغ است؛ سفارش می‌گیریم و کارهای مختلف انجام می‌دهیم. به‌سختی وقت استراحت پیدا می‌کنیم.»
او گفت کسب‌وکارش در مقایسه با گذشته بسیار بهتر شده است.
بااین‌حال، این تغییرات برای برخی ساکنان دشواری‌هایی نیز به همراه داشته است. لیو بائوپینگ، ۵۸ ساله و صاحب یک رستوران، به دلیل تخریب جاده مجبور شد محل قبلی فعالیتش را ترک کند. با وجود این، او می‌گوید از زمان گسترش مراکز داده، شمار مشتریانش دو برابر شده است.
او گفت: «محیط دیگر به تمیزی گذشته نیست، اما درآمد مردم و وضعیت اقتصاد بسیار بهتر شده است.»
توسعه اولانقاب بخشی از برنامه پکن برای گسترش سریع زیرساخت‌های داده است. دولت چین در شرایطی که رشد اقتصادی کشور کند شده و جمعیت آن رو به کاهش است، هوش مصنوعی را یکی از موتورهای مهم رشد اقتصادی می‌داند.
شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، در کنفرانسی بین‌المللی درباره هوش مصنوعی که ماه ژوئیه در شانگهای برگزار شد، گفت: «چین با آغوش باز از هوش مصنوعی استقبال کرده است.»
او درباره برنامه‌های استفاده از این فناوری در بخش‌های مختلف، از بهداشت و درمان گرفته تا لوازم خانگی، صحبت کرد. شی همچنین تلاش‌ها برای ادغام هوش مصنوعی در فرایندهای تولید را ستود و آن‌ها را یکی از ویژگی‌های شاخص نوسازی چین دانست.
بر اساس آمارهای رسمی، بیش از ۷۰۰ میلیون نفر در چین هم‌اکنون از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند. بااین‌حال، به‌کارگیری این فناوری در صنعت، تولید و زندگی روزمره به ظرفیت محاسباتی عظیمی نیاز دارد.
پکن ماه گذشته از برنامه‌ای برای سرمایه‌گذاری ۵۶۰ میلیارد دلاری در پنج سال آینده با هدف گسترش زیرساخت‌های اطلاعاتی، از جمله مراکز محاسباتی، خبر داد.
شرکت‌های خصوصی چین نیز سرمایه‌گذاری در این حوزه را افزایش می‌دهند. بااین‌حال، میزان سرمایه‌گذاری آن‌ها همچنان بسیار کمتر از سرمایه‌گذاری رقبایشان در سیلیکون‌ولی آمریکاست.
بر اساس برآورد مؤسسه پژوهشی گروه رودیم، انتظار می‌رود سرمایه‌گذاری شرکت‌های چینی پذیرفته‌شده در بورس امسال دو برابر شود و به حدود ۱۳۹ میلیارد دلار برسد. بااین‌حال، این رقم کمتر از یک‌پنجم ۸۰۰ میلیارد دلاری است که پیش‌بینی می‌شود شرکت‌های آمریکایی در مراکز داده هوش مصنوعی سرمایه‌گذاری کنند.
اما پول تنها مانع چین نیست.
شرکت‌های چینی با کمبود تجهیزات پیشرفته نیز روبه‌رو هستند. محدودیت‌های صادراتی آمریکا خرید تراشه‌های پیشرفته، از جمله برخی مدل‌های تولیدی انویدیا و ای‌ام‌دی، را برای آن‌ها دشوار کرده است. در همین حال، پکن واردات برخی تراشه‌های کم‌توان‌تر را نیز محدود کرده است.
تولیدکنندگان داخلی چین تلاش می‌کنند خود را به سطح فناوری آمریکا برسانند، اما همچنان عقب‌تر هستند. عرضه پیشرفته‌ترین تراشه‌های ساخت داخل نیز محدود است.
نیک کور‌وینو، پژوهشگر بنیاد کارنگی برای صلح بین‌المللی، گفت: «اگر هزینه کلی ساخت یک مرکز داده را در نظر بگیریم، تراشه‌ها مهم‌ترین بخش آن هستند؛ و چین به‌اندازه کافی تراشه در اختیار ندارد.»
بااین‌حال، چین می‌کوشد این کمبودها را با مزیت دیگری جبران کند: انرژی فراوان و ارزان که بخش قابل‌توجهی از آن از منابع تجدیدپذیر تأمین می‌شود.
مازاد انرژی
در حالی که مراکز داده پرمصرف فشار زیادی بر شبکه برق فرسوده آمریکا وارد می‌کنند، چین به‌سرعت ظرفیت تولید انرژی خود را افزایش می‌دهد. این کشور از سال ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۵، به‌اندازه کل ظرفیت تولید برق صنعتی آمریکا تا پایان سال ۲۰۲۵، به ظرفیت تولید انرژی خود افزود.
چین بیش از آنچه بتواند مصرف کند، انرژی پاک تولید می‌کند. بر اساس پژوهشی که دو سازمان مستقل انجام داده‌اند، این کشور در نیمه نخست سال ۲۰۲۶ آن‌قدر انرژی مازاد بادی و خورشیدی را هدر داد که این مقدار برای تأمین برق مکزیک به مدت یک سال کافی بود.
پکن قصد دارد از این انرژی بلااستفاده برای تأمین برق مراکز داده استفاده کند. بسیاری از این مراکز در مناطق روستایی غرب چین ساخته می‌شوند؛ مناطقی که فضای بیشتر، آفتاب و باد فراوان‌تری دارند. هم‌زمان، دولت می‌خواهد از صنعت داخلی فناوری‌های سبز نیز حمایت کند.
این راهبرد با عنوان «داده‌ها از شرق، پردازش در غرب» شناخته می‌شود و در سال ۲۰۲۲ معرفی شد. در چارچوب آن، چین هشت مرکز ملی محاسباتی و ۱۰ منطقه بزرگ ویژه مراکز داده تعیین کرده است که برخی از آن‌ها در غرب کشور قرار دارند.
آخرین برنامه پنج‌ساله اقتصادی چین نیز بر این رویکرد تأکید بیشتری می‌کند. بر اساس این برنامه، توسعه زیرساخت‌های محاسباتی باید هم‌زمان با گسترش تولید انرژی پاک پیش برود.
کایل چان، پژوهشگر مؤسسه بروکینگز، گفت: «چین تلاش می‌کند از تجربه خود در ساخت سریع زیرساخت‌های انرژی بهره ببرد.»
او افزود: «در آمریکا، شبکه برق مدت‌هاست با چنین سرعتی توسعه نیافته است. به همین دلیل، این کشور هم در تولید انرژی و هم در اتصال تأسیسات جدید به شبکه با دشواری روبه‌روست.»
انرژی فراوان ممکن است به چین کمک کند ضعف‌هایش در زمینه تراشه را نیز جبران کند. تولیدکنندگان داخلی، از جمله هواوی، گروه‌هایی از تراشه‌ها را کنار هم قرار می‌دهند تا به ظرفیت محاسباتی قابل‌مقایسه با فناوری‌های پیشرفته‌تر دست یابند.
به گفته کارشناسان، این روش برای برخی وظایف قابل استفاده است، اما برق بسیار بیشتری مصرف می‌کند.
با وجود این، حتی برخورداری از انرژی فراوان نیز محدودیت‌های برنامه پکن را از بین نمی‌برد.
برخی مراکز محاسباتی در غرب چین فاصله زیادی با شهرهای بزرگ شرق کشور دارند. این مسئله ممکن است پردازش داده‌ها را در کارهایی که به پاسخ فوری نیاز دارند، با تأخیر مواجه کند.
نگرانی دیگری نیز درباره آنچه «مراکز داده ارواح» نامیده می‌شود، وجود دارد. منظور پروژه‌هایی است که در مناطق روستایی برای تحقق اهداف دولت ساخته می‌شوند، اما تجهیزات لازم یا مشتریان کافی برای توجیه سرمایه‌گذاری را ندارند.
بااین‌حال، برنامه چین در برخی مناطق مغولستان داخلی در حال تحقق است. کابل‌های فیبر نوری امکان انتقال داده به پکن، در فاصله حدود ۳۲۰ کیلومتری، را در زمانی بسیار کوتاه فراهم می‌کنند. در همین حال، شرکت‌های بزرگ فناوری مبالغ هنگفتی در این مراکز سرمایه‌گذاری می‌کنند.
«برای آینده آماده باشیم»
مغولستان داخلی از دیرباز یکی از مناطق اصلی تولید زغال‌سنگ در چین بوده است. اما این منطقه که بادهای شدیدی در آن می‌وزد، در سال‌های اخیر به یکی از مراکز مهم تولید انرژی پاک نیز تبدیل شده است.
مزارع وسیع با پنل‌های خورشیدی پوشیده شده‌اند و توربین‌های بادی بر فراز مراتعی می‌چرخند که گوسفندان در آن‌ها چرا می‌کنند. در بخش‌هایی از بزرگراه‌ها نیز پره‌های بلااستفاده توربین‌ها در حاشیه جاده قرار گرفته‌اند.
در اولانقاب، که بخشی از یکی از ۱۰ منطقه ملی ویژه مراکز داده است، نزدیک به نیمی از برق شبکه از باد و خورشید تأمین می‌شود. برخی شرکت‌ها نیز در حال یافتن راه‌هایی برای استفاده بیشتر از انرژی پاک هستند.
در فاصله چند کیلومتری پارک صنعتی بایین، جایی که ساخت‌وساز با سرعت زیادی ادامه دارد، شرکت انویژن پروژه‌ای با نام «پردیس گلکسی» را توسعه می‌دهد.
این مرکز در زمینی به وسعت بیش از ۲۰ زمین فوتبال ساخته خواهد شد. پیش‌بینی می‌شود پس از تکمیل، از نظر مساحت در میان بزرگ‌ترین مراکز داده جهان قرار بگیرد.
سرورها و تراشه‌های شرکت‌های فناوری در این مجموعه مستقر خواهند شد. این تجهیزات درخواست‌هایی را پردازش می‌کنند که کاربران از طریق برنامه‌های هوش مصنوعی ارسال می‌کنند؛ از جمله درخواست‌های افرادی که در شهرهایی مانند پکن حضور دارند.
به گفته شرکت، بیش از ۸۰ درصد انرژی مورد نیاز این مرکز مستقیماً از مزارع بادی تحت مدیریت آن تأمین خواهد شد و برای این منظور از شبکه عمومی برق استفاده نمی‌شود.
سامانه‌های باتری، انرژی تولیدشده از باد را ذخیره خواهند کرد. در همین حال، یک ترانسفورماتور پیشرفته حالت جامد، متناسب با میزان تقاضا، مقدار برق ورودی به سرورها را به‌سرعت تنظیم خواهد کرد.
ریکی ژنگ، مدیرکل این مرکز، هنگام بازدید سی‌ان‌ان از تأسیسات در حال ساخت، این سازوکار را توضیح داد.
ژنگ گفت مصرف آب، مسئله‌ای که در آمریکا به یکی از دلایل مخالفت با مراکز داده تبدیل شده است، در این پروژه مشکل‌ساز نخواهد بود.
به گفته او، آب‌وهوای سرد اولانقاب نیاز به خنک‌سازی را کاهش می‌دهد. افزون بر این، مرکز از سامانه‌ای موسوم به «بدون آب» استفاده می‌کند که برای خنک کردن تجهیزات، الکل صنعتی به کار می‌گیرد.
ژنگ درباره تقاضای شرکت‌های فناوری و امکان تأمین تجهیزات مورد نیاز سرورها از سوی آن‌ها نیز ابراز خوش‌بینی کرد.
او گفت مرحله نخست این پروژه، که هدف نهایی آن دستیابی به ظرفیت مجموع دو گیگاوات است، به‌طور کامل رزرو شده است.
ژنگ گفت: «تراشه‌ها و سرورهای هوش مصنوعی متعلق به مشتریان ما هستند. وقتی آن‌ها از ما می‌خواهند مرکز داده‌ای با این ابعاد بسازیم، مطمئن‌اند که تجهیزات کافی برای نصب در این سرورها را در اختیار دارند.»
شرکت انویژن نیز، مانند خود شهر اولانقاب، در حال آماده شدن برای افزایش پیش‌بینی‌شده تقاضا برای هوش مصنوعی در سال‌های آینده است.
ژنگ گفت: «ما این مرکز را برای ۱۰ سال آینده طراحی کرده‌ایم. باید برای آینده آماده بود.»