مهندسی معکوس با هوش مصنوعی؛ بازسازی نرم‌افزارها و شکل‌گیری مناقشه
تاریخ انتشار: ۱۹ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۰۰:۳۴
براندون توماس، توسعه‌دهنده نرم‌افزار آمریکایی، اخیراً با استفاده از هوش مصنوعی برنامه‌هایی با قابلیت‌های مشابه هفت نرم‌افزار، از جمله فتوشاپ، ایلاستریتور و پریمیر پرو شرکت ادوبی، ساخته است. او پس از آن، برنامه‌هایی با عملکرد مشابه ورد، اکسل و پاورپوینت مایکروسافت نیز توسعه داد. توماس که بنیان‌گذار شرکت Storyteller AI در حوزه تولید ویدئو و صدا با هوش مصنوعی است، این برنامه‌ها را به‌صورت رایگان در دسترس عموم قرار داد. انتشار خبر امکان بازسازی قابلیت‌های اصلی نرم‌افزارهای تجاری موجود با هوش مصنوعی، واکنش بازارهای مالی را نیز در پی داشت. مؤسسه مالی بریتانیایی اچ‌اس‌بی‌سی در روز ۱۳ اکتبر، رتبه سرمایه‌گذاری سهام ادوبی را از «خرید» به «نگهداری» کاهش داد و قیمت هدف این سهم را از ۳۱۰ دلار به ۲۶۷ دلار رساند؛ کاهشی معادل ۱۳٫۹ درصد.
موارد بازسازی برنامه‌های ادوبی و مایکروسافت رو به افزایش است و «مهندسی معکوس» با کمک هوش مصنوعی به یکی از موضوعات داغ صنعت نرم‌افزار تبدیل شده است. مهندسی معکوس به معنای بررسی ساختار داخلی و نحوه عملکرد نرم‌افزاری تکمیل‌شده و استفاده از این شناخت برای پیاده‌سازی قابلیت‌های مشابه در قالب کدهای جدید است. این فرایند را می‌توان به باز کردن یک خودروی تازه‌عرضه‌شده برای شناخت موتور و جعبه‌دنده آن و سپس ساخت خودرویی مشابه بر اساس این اطلاعات تشبیه کرد.
◇ آزمایش عملی خبرنگار؛ بازسازی قابلیت‌های ویرایش سند در سه دقیقه
مهندسی معکوس نرم‌افزار پدیده تازه‌ای نیست، اما گسترش اخیر آن پس از انتشار ابزار هوش مصنوعی «REA» با نام کامل Reverse Engineer Anything در گیت‌هاب، بزرگ‌ترین پلتفرم توسعه نرم‌افزار جهان، سرعت گرفته است. REA ابزارهای کدنویسی هوش مصنوعی مانند Codex شرکت OpenAI و Claude Code شرکت Anthropic را به ابزارهای تخصصی مهندسی معکوس متصل می‌کند تا ساختار و عملکرد برنامه‌ها را بررسی کنند. یکی از ویژگی‌های مهم این ابزار آن است که به کاربران اجازه می‌دهد از میان حجم زیادی از نتایج تحلیل، فقط اطلاعات موردنیاز را وارد کنند و به این ترتیب مصرف توکن‌ها، یعنی واحدهای پردازش داده، و هزینه‌ها را کاهش دهند.
یک خبرنگار با استفاده از REA و Codex شرکت OpenAI، قابلیت‌هایی از برنامه متن‌باز ویرایش سند Novel را بازسازی کرد. بررسی ساختار این برنامه با REA حدود هفت ثانیه طول کشید. سپس Codex کدهای متن‌باز آن را خواند و قابلیت‌هایی مانند عنوان‌گذاری، متن پررنگ و فهرست نشانه‌دار را در سه دقیقه و سه ثانیه پیاده‌سازی و آزمایش کرد. هر ۱۵ آزمونی که برای مقایسه نسخه اصلی و نسخه بازسازی‌شده انجام شد، نتیجه یکسانی داشت. خبرنگار همچنین در مدت سه دقیقه و ۴۴ ثانیه رابط کاربری ویرایشگر را ساخت که در ۱۴ آزمون عملکردی نیز موفق بود. هنگامی که خبرنگار متن کره‌ای وارد کرد و قالب‌بندی عنوان و متن پررنگ را به کار برد، برنامه به‌درستی عمل کرد.
مهندسی معکوس با هوش مصنوعی از این جهت توجه‌ها را جلب کرده که این فناوری می‌تواند نه‌تنها نرم‌افزارهای موجود، بلکه روش‌های طراحی و دانش فنی انباشته‌شده شرکت‌ها طی سال‌ها را نیز تحلیل کند. در روش موسوم به «وایب کدنویسی» (vibe coding)، کاربر قابلیت‌های موردنظر خود را توصیف می‌کند تا برنامه ساخته شود؛ اما مهندسی معکوس با بررسی برنامه‌های تکمیل‌شده، روش‌های پیاده‌سازی آن‌ها را شناسایی می‌کند.
واکنش فعالان صنعت به مهندسی معکوس مبتنی بر هوش مصنوعی یکسان نیست. پیتر لِوِلز، توسعه‌دهنده و کارآفرین هلندی، گفته است: «نرم‌افزار مرده است. مردم هر زمان که نیاز داشته باشند، خودشان برنامه می‌سازند یا از هوش مصنوعی می‌خواهند این کار را انجام دهد.» در مقابل، فابیو آکیتا، توسعه‌دهنده برزیلی، معتقد است: «جایگزین‌هایی که هوش مصنوعی تولید می‌کند، خطاها و قابلیت‌های ناقص دارند و بررسی همه عملکردهای محصولات تجاری از بیرون دشوار است.»
◇ تلاش در کره جنوبی برای بازسازی «HWP»؛ خطر اختلاف بر سر حق نشر
یک توسعه‌دهنده کره جنوبی برنامه‌ای به نام «Tangul2026» را به‌صورت عمومی معرفی کرده است که با استفاده از ابزارهای مهندسی معکوس مبتنی بر هوش مصنوعی، فایل‌های HWP و HWPX شرکت هانکام را می‌خواند و ویرایش می‌کند. این توسعه‌دهنده توضیح داده است که برنامه را با اهداف آموزشی و نمایشی ساخته است. این اقدام نخستین تلاش داخلی در کره جنوبی برای بازسازی قابلیت‌های نرم‌افزارهای تجاری با کمک هوش مصنوعی به شمار می‌رود.
با افزایش تلاش‌ها برای مهندسی معکوس و بازسازی قابلیت‌های نرم‌افزارها با هوش مصنوعی در سراسر جهان، احتمال بروز اختلافات حقوقی بر سر نقض حق نشر نیز بیشتر می‌شود. قانون حق نشر کره جنوبی، در شرایطی مشخص، بررسی اصول عملکرد یا کد یک برنامه را با هدف سازگار کردن آن با برنامه‌های دیگر مجاز می‌داند. بااین‌حال، استفاده از اطلاعات به‌دست‌آمده خارج از اهداف مجاز یا بازتولید بدون اجازه کدهای حفاظت‌شده نرم‌افزار اصلی می‌تواند نقض حق نشر محسوب شود.
☞ مهندسی معکوس نرم‌افزار چیست؟
فناوری‌ای که با استفاده از هوش مصنوعی، ساختار داخلی و نحوه عملکرد یک نرم‌افزار را بررسی می‌کند و سپس قابلیت‌های آن را در قالب کدهای جدید پیاده‌سازی می‌کند. این فرایند شامل تبدیل فایل‌های اجرایی به کد، بررسی واکنش برنامه به ورودی‌ها و دستورهای گوناگون و تحلیل نتایج است. ابزارهای کدنویسی هوش مصنوعی بر اساس این تحلیل برنامه‌های جدید می‌سازند و عملکرد آن‌ها را با نسخه اصلی مقایسه و ارزیابی می‌کنند.