برنامه جاه‌طلبانه هوش مصنوعی قزاقستان و پرسش‌ها درباره پیوندهای خانوادگی رئیس‌جمهور
تلاش قزاقستان برای تبدیل شدن به یکی از قطب‌های منطقه‌ای هوش مصنوعی، به‌دلیل منافع تجاری نوراسیل مدئو، از بستگان جوان رئیس‌جمهور این کشور، با پرسش‌هایی روبه‌رو شده است. تحقیقات رادیو آزاد قزاقستان (Radio Azattyq) نشان می‌دهد دو دانشگاه تأسیس‌شده از سوی این کارآفرین ۲۳ ساله از حمایت قابل‌توجه دولت برخوردار شده‌اند؛ حمایتی که سرمایه‌گذاری شرکت‌های دولتی و دسترسی به امکانات تأمین‌شده از منابع عمومی را شامل می‌شود. این ترتیبات پرسش‌هایی درباره شفافیت، احتمال تعارض منافع و نقش ارتباطات سیاسی در سرعت گرفتن پیشرفت تجاری مدئو مطرح کرده است.
برنامه جاه‌طلبانه هوش مصنوعی
وزارتخانه‌ای اختصاصی برای هوش مصنوعی تأسیس کرد و پس از آن از برنامه ایجاد دانشگاهی برای پژوهش در این حوزه خبر داد که قرار بود از «جایگاه ویژه» برخوردار شود.ایزباسینا را در فهرست ۲۵ زن بانفوذ کشور قرار داد و به ارتباطات او با رئیس‌جمهور و دارایی‌های شرکتی گزارش‌شده‌اش اشاره کرد. دانا مدئووا، مادر نوراسیل مدئو، نیز به‌عنوان نماینده حزب عدلت، حزب حاکم حامی توکایف، وارد پارلمان شده است.سرمایه‌گذاری دولت در دانشگاه هوش مصنوعی
بر اساس تحقیقات انجام‌شده و اظهارات شرکت مربوطه به خبرنگاران، اندکی پس از تأسیس دانشگاه QAIRU، شرکت دولتی قازاکسپوکنگرس (QazExpoCongress) که محل سابق نمایشگاه اکسپو قزاقستان را اداره می‌کند، پنج درصد از سهام دانشگاه را خریداری کرد.
این دانشگاه در ساختمانی کروی‌شکل با هشت طبقه مستقر شده که در ابتدا برای نمایشگاه اکسپو ۲۰۱۷ در آستانه، پایتخت قزاقستان، ساخته شده بود. این مجموعه اکنون در حال تبدیل شدن به قطب هوش مصنوعی با نام «اکسپوننشیال کلاستر» (Exponential Cluster) است.
قازاکسپوکنگرس اعلام کرد حضور دانشگاه در این مجموعه، بخشی از ادغام آن در زیست‌بوم فناوری برنامه‌ریزی‌شده و هماهنگ با اولویت‌های راهبردی این قطب فناوری است. این همکاری، دانشگاهی با بنیان‌گذاری خصوصی را در دل یکی از طرح‌های شاخص نوآوری با پشتیبانی دولت قرار می‌دهد.
توکایف نیز آشکارا از این طرح حمایت کرده است. در جریان بازدید رئیس‌جمهور از قطب هوش مصنوعی، گزارشی درباره برنامه‌های دانشگاه به او ارائه شد. عکس‌های منتشرشده از سوی دفتر ریاست‌جمهوری، مدئو را در کنار ژاسلان مادی‌یف، معاون نخست‌وزیر و وزیر هوش مصنوعی و توسعه دیجیتال، نشان می‌دادند.
توکایف در دوم اکتبر نیز در یک کنفرانس فناوری بار دیگر به دانشگاه QAIRU اشاره کرد و گفت قزاقستان به یک مکتب علمی و مهندسی ملی نیاز دارد که بتواند متخصصانی نوآور و برخوردار از صلاحیت‌های حرفه‌ای بالا تربیت کند. او برای دانشگاه تازه‌تأسیس در تحقق این هدف «نقشی ویژه» قائل شد.
حمایت رئیس‌جمهور نشان می‌دهد این مؤسسه تا چه اندازه برای سیاست‌های ملی اهمیت دارد. بااین‌حال، سرمایه‌گذاری دولت در بخشی از سهام دانشگاه و اختصاص مکانی شاخص به آن، درباره شرایط این همکاری و امکان برخورداری مؤسسات آموزشی دیگر از فرصت‌های مشابه پرسش‌هایی ایجاد می‌کند.
تبدیل یک آکادمی ورزشی به دانشگاه
دانشگاه QAIRU نخستین فعالیت مدئو در حوزه آموزش نیست. او در سال ۲۰۲۱، زمانی که ۱۸ سال داشت و به گفته صفحه لینکدینش در دانشگاه بوستون تحصیل می‌کرد، آکادمی تربیت‌بدنی و ورزش همگانی را در آستانه تأسیس کرد.
مدئو برای چند سال تنها مالک این آکادمی بود. وزارت گردشگری و ورزش قزاقستان اعلام کرده است که کازاسپورت‌این‌وست (KazSportInvest)، نهاد دولتی تأسیس‌شده برای توسعه صنعت ورزش کشور، در اوت ۲۰۲۵ پنج درصد از سهام آن را خریداری کرد.
این آکادمی پس از آن به دانشگاه ملی ورزش قزاقستان (Kazakh National University of Sports یا KNUS) تغییر نام داد و در آوریل ۲۰۲۶ به یک مجموعه ورزشی دولتی منتقل شد.
گزارش‌ها حاکی است هزینه این مجموعه از ۲۵۰ میلیون دلار فراتر رفته است. سوابق تدارکات دولتی نیز نشان می‌دهد بیش از ۲۵۰ میلیون دلار از بودجه عمومی برای ساخت آن اختصاص یافته بود. این مجموعه در زمینی به مساحت ۲۰٫۶ هکتار قرار دارد و حدود ۲۲۰ هزار مترمربع ساختمان و تأسیسات ورزشی را در بر می‌گیرد.
پروژه ساخت این مجموعه پیش از تأسیس دانشگاه مدئو آغاز شده بود. به گزارش اوردا.کی‌زد (Orda.kz)، عملیات ساخت‌وساز در سال ۲۰۱۰ با هدف ایجاد امکانات تمرینی المپیک شروع شد، اما در سال ۲۰۱۵ متوقف شد. کار در سال ۲۰۱۸ از سر گرفته شد و هدف پروژه به ایجاد یک دانشگاه ملی ورزش تغییر یافت.
وزارت گردشگری و ورزش به خبرنگاران گفته است که دانشگاه ملی ورزش قزاقستان، مجموعه را بر اساس «توافق‌نامه مدیریت امانی» اداره می‌کند.
مدئو تأکید کرده است که پردیس همچنان دارایی دولت است و مالکیت آن به دانشگاه یا بنیان‌گذارانش تعلق ندارد. او در مصاحبه‌ای با یورو ریپورتر گفت دانشگاه طبق قراردادی از این مجموعه استفاده می‌کند که خصوصی‌سازی یا انتقال ملک به مالکیت خصوصی را ممنوع کرده است.
تفاوت میان مالکیت یک دانشگاه و مدیریت زیرساخت‌های عمومی اهمیت دارد. بااین‌حال، برای ارزیابی شفافیت این ترتیبات، همچنان باید مفاد قرارداد، فرایند انتخاب بهره‌بردار و سازوکارهای حفاظت از دارایی‌های عمومی روشن شود.
مدئو دریافت امتیازات ویژه را رد می‌کند
مدئو ادعاهایی را که ارتباط خانوادگی او با توکایف را عامل برخورداری از رفتار ترجیحی می‌دانند، رد کرده است. او در گفت‌وگو با شبکه تلویزیونی دولتی قازاسپورت در ماه جاری گفت می‌خواهد به شایعات منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی پاسخ دهد؛ شایعاتی که مدعی‌اند ارتباط خانوادگی او به برخورداری از امتیازات ویژه منجر شده است.
او استدلال کرد که تأسیس دانشگاه و دریافت مجوز فعالیت، اقداماتی معمول در حوزه کسب‌وکار هستند. دفتر ریاست‌جمهوری نیز در پاسخ به پرسش‌ها درباره این مؤسسات، خبرنگاران را به وزارت علوم و آموزش عالی ارجاع داد.
این وزارتخانه اعلام کرد تصمیم‌گیری درباره صدور مجوزها بر اساس معیارهای آموزشی انجام می‌شود، نه ساختار مالکیت مؤسسات. بااین‌حال، پاسخ آن به پرسش‌های مربوط به سرمایه‌گذاری شرکت‌های دولتی یا استفاده دانشگاه‌ها از امکانات عمومی، مستقیم و روشن نبود.
شفافیت همچنان مسئله اصلی است
سرمایه‌گذاری قزاقستان در آموزش هوش مصنوعی می‌تواند به پرورش نیروی متخصص، تقویت پژوهش و پشتیبانی از نوسازی اقتصادی کمک کند. بااین‌حال، موفقیت این راهبرد تا حدی به اعتماد عمومی به شیوه انتخاب، تأمین مالی و مدیریت پروژه‌های آن بستگی دارد.
گزارش‌های موجود ثابت نمی‌کنند که مدئو یا دانشگاه‌های تحت مدیریت او قانون را نقض کرده‌اند. بااین‌حال، این گزارش‌ها پرسش‌های حل‌نشده‌ای را درباره سرمایه‌گذاری‌های دولتی، تدارکات عمومی و دسترسی به زیرساخت‌های تحت مالکیت دولت در پروژه‌های مرتبط با یکی از بستگان رئیس‌جمهور برجسته می‌کنند.
برای دولت توکایف، انتشار شفاف قراردادها، افشای روشن ساختار مالکیت و نظارت مستقل می‌تواند نشان دهد که برنامه‌های فناوری کشور بر اساس قواعدی یکسان و قابل‌اجرا برای همگان پیش می‌روند.
قزاقستان در تلاش است جایگاه خود را به‌عنوان قطب هوش مصنوعی آسیای مرکزی تثبیت کند. اعتبار این تلاش نه‌فقط به دستاوردهای فناوری، بلکه به نحوه مدیریت منصفانه منابع عمومی و پاسخ‌گویی مسئولان نیز وابسته خواهد بود.