COP31 وارد هفته سرنوشتساز شد؛ مذاکرات اقلیمی در آزمون سیاسی و ابتکارهای هوش مصنوعی در مسیر گسترش

این مطلب با همکاری سازمان ملل متحد منتشر شده است.
در حالی که مذاکرهکنندگان در آستانه مراحل پایانی گفتوگوهای سازمان ملل همچنان بر سر تأمین مالی، سوختهای فسیلی و سازگاری با تغییرات اقلیمی به بنبست رسیدهاند، ابتکارهای بینالمللی تازه در حوزه هوش مصنوعی و صنعتیسازی سبز به نمایش گذاشتهاند که فناوری هر روز نقش پررنگتری در مقابله با بحران اقلیم پیدا میکند.
امروز در COP31
- مذاکرات: وزیران برای آغاز بخش عالیرتبه نشست آماده میشوند؛ همزمان فشارها برای دستیابی به توافق بر سر تأمین مالی، سوختهای فسیلی و احتمال تصویب یک توافقنامه جامع افزایش یافته است.
- هوش مصنوعی: تعهدنامه جدید آنتالیا برای پایدارتر کردن هوش مصنوعی تاکنون ۸۰ تأییدیه و ۲۷۱ تعهد دریافت کرده است.
- صنعتیسازی سبز: دولتها ابتکاری را برای تسریع سرمایهگذاری در تولید فولاد، سیمان و دیگر محصولات صنعتی پاکتر آغاز کردهاند.
- علم: کشورها همچنان درباره زمان انتشار ارزیابی جامع بعدی هیئت بیندولتی تغییر اقلیم (IPCC) اختلاف دارند و کشورهای آسیبپذیر خواستار انتشار آن تا سال ۲۰۲۸ هستند.
با ورود کنفرانس COP31 به دومین و آخرین هفته خود، راهروهای مرکز برگزاری نشست در آنتالیا، ترکیه، بار دیگر شاهد حضور گسترده شرکتکنندگان شده است. پس از هفت روز مذاکرات فنی، اعلام ابتکارها و سخنرانیها، وزیران در آستانه آغاز رسمی بخش عالیرتبه نشست در روز سهشنبه وارد محل برگزاری شدهاند.
موضوعات مهم و چالشبرانگیز بسیاری در انتظار آنهاست.
کشورها هنوز درباره این مسائل به توافق نرسیدهاند: چه کسانی باید هزینه اقدامات اقلیمی را تأمین کنند، چگونه باید به کشورهای آسیبپذیر برای سازگاری با تغییرات اقلیمی کمک کرد، در جریان گذار انرژی چگونه میتوان از نیروی کار حمایت کرد و توافق نهایی باید چه موضعی درباره فاصله گرفتن از سوختهای فسیلی اتخاذ کند.
استرالیا، یکی از میزبانان مشترک COP31 و مذاکرهکننده ارشد نشست، اواخر روز دوشنبه نخستین پیشنویس تصمیم جامع نشست را در اختیار کشورها قرار داد. با این حال، این متن صرفاً نقطه شروع مذاکرات است. اختلاف کشورها تنها بر سر محتوای آن نیست؛ برخی حتی درباره ضرورت وجود چنین تصمیم جامعی نیز تردید دارند.
وزیران در نشستی با عنوان دیوان گرد هم میآیند؛ واژهای عثمانی برای اشاره به مجمعی حکومتی. هدف از این نشست، یافتن راهحلهای سیاسی و مصالحه بر سر مهمترین مسائلی است که همچنان کشورها را از یکدیگر جدا میکند.
نیمه نخست مذاکرات کند پیش رفت؛ دشوارترین تصمیمها هنوز باقی ماندهاند
از نگاه سوئنکه کرفت، کارشناس سیاستگذاری اقلیمی در دانشگاه سازمان ملل متحد، مذاکرات به مسابقه فوتبالی شباهت دارد که اکنون وارد نیمه دوم خود شده است.
او در گفتوگو با اخبار سازمان ملل گفت: «احتمالاً به وقت اضافه هم خواهیم رسید.»
اگرچه برخی مسائل فنی حلوفصل شدهاند، بخش عمده کار سیاسی همچنان ناتمام مانده است.
او افزود: «نیمه نخست تا حدی کند پیش رفت. برای هفته دوم واقعاً باید شاهد تغییر روند و شکلگیری شتاب تازهای باشیم.»
یکی از نمونههای این اختلافها، مناقشه فزاینده بر سر خودِ علم و زمانبندی انتشار یافتههای علمی است. کشورها هنوز درباره زمان انتشار ارزیابی جامع بعدی هیئت بیندولتی تغییر اقلیم (IPCC) به توافق نرسیدهاند. کشورهای آسیبپذیر خواستار آن هستند که این گزارش تا سال ۲۰۲۸ آماده شود تا بتوان از یافتههای آن در دومین ارزیابی جهانی پیشرفت استفاده کرد؛ ارزیابیای که میزان پیشرفت جهان در اجرای توافقنامه پاریس را بررسی خواهد کرد.
این بنبست تصمیمگیری درباره زمانبندی علمی را به تأخیر انداخته و نگرانیهایی را برانگیخته است که ممکن است دولتها در مذاکرات آینده، بدون دسترسی به تازهترین ارزیابی جامع درباره تغییرات اقلیمی وارد گفتوگو شوند.
لورنس توبیانا، مدیرعامل بنیاد اقلیم اروپا و یکی از معماران توافقنامه پاریس، روز دوشنبه در نشست عمومی شلوغی درباره علم گفت: «باید از علم دفاع کنیم. باید از دانشمندان دفاع کنیم.»

مری رابینسون، رئیسجمهور پیشین ایرلند، نیز نگرانی مشابهی را مطرح کرد و گفت: «جهان نمیتواند تضعیف شدن یا از دست دادن IPCC را تحمل کند.» او از کشورها خواست اختلافهای خود را حل کنند تا ارزیابی بعدی این نهاد طبق برنامه منتشر شود.
دانشمندان همچنین درباره خطر فراتر رفتن موقت از آستانه گرمایش هشدار دادند؛ وضعیتی که در آن افزایش دمای جهان برای مدتی از مرز ۱.۵ درجه سانتیگراد عبور میکند. آنها خواستار آن شدند که تازهترین شواهد علمی مبنای تصمیمگیریها در COP31 قرار گیرد.
هشدار فعالان درباره منحرف شدن توجه از اقدامات واقعی
در همین حال، فعالان اقلیمی هشدار دادند که تصمیم جامع پیشنهادی نباید توجه کشورها را از مذاکرات درباره اقدامات عملی و مشخص اقلیمی منحرف کند.
یکی از نمایندگان شبکه اقدام اقلیمی گفت: «تصمیمهای جامع در نهایت این خطر را دارند که به عاملی برای منحرف کردن توجه تبدیل شوند.» او از خبرنگاران خواست به اعلامیههای سیاسی بسنده نکنند و فراتر از آنها را ببینند.
این گروه از پیشنهادهای مربوط به ایجاد سازوکار گذار عادلانه انتقاد کرد؛ سازوکاری که قرار است به کارگران و جوامع امکان مشارکت و اظهارنظر بدهد، اما منابع لازم را در اختیار آنها قرار نمیدهد.
یکی از فعالان این وضعیت را به دعوت شدن به یک میز غذا تشبیه کرد، در حالی که نه غذایی وجود دارد، نه جایی برای نشستن، نه قاشق و چنگالی و نه حتی نوشیدنی مناسبی. او گفت: «مثل این است که به شما جایگاهی پشت میز بدهند، اما نه غذایی باشد، نه جایی، نه قاشق و چنگالی و نه حتی شراب قابلقبولی.»
او در ادامه افزود: «معدنکاران زغالسنگ در استرالیا، معدنکاران لیتیوم، کبالت و پلاتین در آفریقا و کارگران صنعت فولاد در آلمان، هند و بریتانیا دیگر نمیتوانند منتظر گفتوگوهای بیشتر بمانند.»

در زمینه تأمین مالی نیز فعالان این پرسش را مطرح کردند که منابع صندوقهای اصلی اقلیمی چگونه قرار است دوباره تأمین شود. آنها یادآور شدند که جزایر سلیمان، کشور جزیرهای کوچکی که در برابر تغییرات اقلیمی آسیبپذیر است، نخستین کشوری بود که در COP31 کمک مالی خود را به صندوق اقلیم سبز اعلام کرد؛ این در حالی است که تعهدات کشورهای ثروتمندتر همچنان اندک بوده است.
آیا هوش مصنوعی میتواند بدون تشدید بحران اقلیم به محیط زیست کمک کند؟
هوش مصنوعی میتواند در پیشبینی رویدادهای شدید آبوهوایی، شناسایی جوامع آسیبپذیر و بهبود بهرهوری انرژی مؤثر باشد. با این حال، مدلهای قدرتمندتر این فناوری به مقادیر بسیار زیادی برق و آب نیاز دارند.
ترکیه و اتحادیه بینالمللی مخابرات سازمان ملل متحد (ITU) در حاشیه نشست وزیران، تعهدنامه هوش مصنوعی آنتالیا را راهاندازی کردند. این ابتکار تا صبح روز دوشنبه توانسته بود ۸۰ تأییدیه و ۲۷۱ تعهد به دست آورد.
هدف این ابتکار داوطلبانه کاهش آثار زیستمحیطی هوش مصنوعی از طریق استفاده از انرژی پاکتر، توسعه زیرساختهای کارآمدتر، بهبود رصد و اندازهگیری انتشار گازهای گلخانهای و فراهم کردن دسترسی گستردهتر به فناوری، بهویژه در کشورهای در حال توسعه است.
توماس لامانوسکاس، معاون دبیرکل اتحادیه بینالمللی مخابرات، هشدار داد که انتظار میرود مصرف انرژی مراکز دادهای که زیرساخت هوش مصنوعی را تأمین میکنند تا سال ۲۰۳۰ دو برابر شود. او همچنین گفت میزان انتشار گازهای گلخانهای برخی شرکتهای فناوری در سالهای اخیر از هماکنون ۵۰ درصد افزایش یافته است.
او گفت: «اگر میخواهیم مطمئن شویم هوش مصنوعی راهحل است، نه خودِ مشکل، باید این چالش فزاینده را مهار کنیم.»
او تأکید کرد که آزمون واقعی تعهدنامه آنتالیا، اجرای عملی آن خواهد بود. اتحادیه بینالمللی مخابرات نیز متعهد شده است روند پیشرفت را زیر نظر بگیرد و از شرکتکنندگان درباره میزان پایبندیشان به تعهدات پاسخخواهی کند.
از خطرات اقلیمی تا راهحلهای عملی
آلوارو روخاس از دانشگاه سازمان ملل متحد در بن، معتقد است هوش مصنوعی هماکنون به دولتها کمک میکند تصمیمهای بهتری بگیرند. گروه او با استفاده از این فناوری، یکهزار و ۶۰۰ سند مربوط به مدیریت خطر بلایای طبیعی را تحلیل کرده است. این بررسی مشخص کرده که کشورها در زمینه خسارتها و زیانهای ناشی از تغییرات اقلیمی در چه حوزههایی به حمایت نیاز دارند و در کدام بخشها از پیش تخصص و دانش کافی وجود دارد.
او در گفتوگو با اخبار سازمان ملل گفت: «فناوری یک ابزار است. این ابزار فقط زمانی مفید خواهد بود که مردم بدانند چه چیزی در پشت آن قرار دارد.»
با این حال، هوش مصنوعی خطراتی نیز به همراه دارد. پژوهشی مشترک از یونسکو و دانشگاه کالج لندن نشان داده است که چتباتها گاهی هنگام مواجهه با پرسشها و چالشهای کاربران، از واقعیتهای علمی پذیرفتهشده درباره اقلیم فاصله میگیرند. همچنین میزان دقت پاسخهای آنها در زبانهای مختلف یکسان نیست.
این یافتهها نگرانیهای مطرحشده درباره یک ابتکار مشترک سازمان ملل، برزیل و یونسکو را تقویت میکند؛ ابتکاری که با هدف حفاظت از اعتبار و صحت اطلاعات اقلیمی، بهویژه هنگام وقوع بلایای طبیعی، شکل گرفته است.
یکی از پروژههای تازه تلاش میکند با استفاده از خود هوش مصنوعی به این مشکل پاسخ دهد.
بریژیت پرین، بنیانگذار سازمان «مرکز اطلاعات زمین» (Earth Info Hub) و مقام پیشین سازمان ملل، در حال توسعه پلتفرمی مبتنی بر هوش مصنوعی با نام بلوگا (Beluga) است که هدف آن گردآوری اطلاعات علمی معتبر در یک بستر واحد است.

پرین توضیح داد: «تمامی یافتههای علمی که سازمانهای وابسته به سازمان ملل و نهادهای علمی هر روز تولید میکنند، معمولاً در پلتفرمها و وبسایتهای مختلف پراکنده و از هم جدا هستند.»
او گفت هدف این است که «مکانی مرکزی و امن» ایجاد شود تا سیاستگذاران، خبرنگاران و عموم مردم بتوانند در آن به پژوهشهای معتبر زیستمحیطی دسترسی داشته باشند.
پاکسازی صنایعی که جهان مدرن را ساختهاند
در کنار هوش مصنوعی، یکی دیگر از محورهای مهم COP31 چگونگی کاهش آلودگی در صنایع فولاد، سیمان و دیگر بخشهایی بود که زیربنای زندگی مدرن را تشکیل میدهند.
دولتها در جریان نشست وزیران، پیمان صنعتیسازی سبز آنتالیا را راهاندازی کردند. این ابتکار با هدف فراهم کردن زمینه سرمایهگذاری، ایجاد بازار برای محصولات صنعتی پاکتر و کمک به دسترسی کشورهای در حال توسعه به فناوریهای جدید طراحی شده است.
سیونگ زو، معاون مدیرکل سازمان توسعه صنعتی سازمان ملل متحد (UNIDO)، گفت: «صنعتیسازی سبز یعنی تبدیل شتاب ایجادشده در حوزه انرژیهای تجدیدپذیر به فرصتی صنعتی که شغل ایجاد میکند، سرمایهگذاری جذب میکند و امنیت انرژی را تقویت میکند.»
مایکل آپیچلی، رئیس دبیرخانه «باشگاه اقلیم»؛ ائتلافی متشکل از ۵۳ کشور که برای کاهش انتشار گازهای گلخانهای در بخش صنعت فعالیت میکند، گفت بسیاری از راهحلهای مورد نیاز هماکنون در دسترس هستند.
او در گفتوگو با اخبار سازمان ملل گفت: «قرار نیست منتظر فناوری کاملاً جدیدی بمانیم. این فناوریها همین حالا وجود دارند. تنها کاری که باید انجام شود، تأمین سرمایهگذاری لازم است.»
او توضیح داد که فوریت این مسئله از آنجا ناشی میشود که سرمایهگذاری در تولید فولاد و سیمان میتواند فناوریهای مورد استفاده را برای ۳۰ تا ۴۰ سال تثبیت کند. به همین دلیل، انتخابهای امروز برای نسلهای آینده اهمیت تعیینکنندهای دارند.
صنعت پاکتر در عمل چه شکلی خواهد داشت؟
پیتر اشنیرینگ، بنیانگذار اندیشکده غیرانتفاعی «معماران فناوری پاک آینده» (Future Cleantech Architects) مستقر در آلمان که بر نوآوریهای اقلیمی تمرکز دارد، به طراحی هوشمندانهتر ساختمانها اشاره کرد؛ طراحیهایی که به بتن و فولاد کمتری نیاز دارند. او همچنین استفاده از کورههای برقی را از راهکارهای کاهش انتشار آلایندهها در فرایند تولید فولاد دانست.

او گفت: «امروزه روشهای بسیار کارآمدتری برای طراحی ساختمانها در اختیار داریم و میتوانیم از مصالح ساختمانی با انتشار کربن کمتر استفاده کنیم.»
چالش اصلی اکنون این است که این فناوریها مقرونبهصرفه شوند و در دسترس طیف گستردهای از کشورها قرار گیرند؛ بهویژه اقتصادهای در حال توسعه که بخش بزرگی از زیرساختهای جدید جهان در آنها ساخته خواهد شد.
با این حال، بخشهای دیگری از اقتصاد، از جمله صنعت هوانوردی در مسافتهای طولانی، همچنان به نوآوریهای قابلتوجهی نیاز دارند. تحقق بسیاری از این راهحلها نیز به یک عامل اساسی وابسته است: افزایش تولید و دسترسی به برق پاک.
اشنیرینگ گفت: «بدون برق، تولید هیدروژن سبز دشوار خواهد بود و کربنزدایی از بخشهایی مانند هوانوردی، کشتیرانی و تولید فولاد نیز با مشکل مواجه میشود.»
