جاهطلبی اروپا در حوزه هوش مصنوعی فراتر از ظرفیت شبکه برق آن است

اروپا با شتاب در پی افزایش ظرفیت مراکز داده هوش مصنوعی است، اما شبکههای برق این قاره از هماکنون تحت فشار قرار دارند و مخالفت جوامع محلی با ساخت تأسیسات جدید نیز رو به افزایش است. دستیابی به حاکمیت فناورانه مستلزم کنار گذاشتن شعارهای بزرگ و اتخاذ راهکارهای عملی برای استفاده بهتر از منابع موجود است.
براتیسلاوا ـ اروپا در حال ترسیم چشماندازی بلندپروازانه از حاکمیت در حوزه هوش مصنوعی و استقلال دیجیتال است؛ اما شبکههای برق این قاره از نظر ساختاری توان پشتیبانی از چنین آیندهای را ندارند.
اورزولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اروپا، در سخنرانی سال ۲۰۲۶ خود درباره وضعیت اتحادیه اروپا گفت دستور کار حاکمیت فناورانه این اتحادیه باید بر انتقال هوش مصنوعی از «صفحه نمایش به اقتصاد واقعی» متمرکز شود؛ از خطوط تولید خودکار در کارخانهها گرفته تا کشاورزی دقیق و شبکههای هوشمند انرژی. او تأکید کرد که بهرهبرداری از ارزش واقعی این فناوریها مستلزم توسعه زیرساختهای فیزیکی زیربنایی، آن هم به شیوهای پاک و کارآمد است.
با توجه به تنشهای فزاینده در روابط فراآتلانتیکی که رفتارهای دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، به تشدید آن دامن زده است، تلاش اتحادیه اروپا برای دستیابی به حاکمیت فناورانه از نظر امنیتی و رقابتپذیری اقتصادی اهمیت حیاتی دارد. بااینحال، این اتحادیه تاکنون عمدتاً در حوزه مقرراتگذاری، بهویژه از طریق قانون هوش مصنوعی، پیشتاز بوده و در زمینه توسعه زیرساختهای موردنیاز پیشرفت چندانی نداشته است.
اظهارات فون در لاین با بسته حاکمیت فناورانه کمیسیون اروپا پشتیبانی میشود؛ مجموعهای از اقدامات مقرراتی با محوریت زیرساخت که شامل نسخه دوم قانون تراشهها و قانون توسعه رایانش ابری و هوش مصنوعی است. هدف این طرحها کاهش وابستگی اتحادیه اروپا به فناوریهای خارجی از طریق سه برابر کردن ظرفیت مراکز داده در این اتحادیه است. فون در لاین بهصراحت تأکید کرده است که اروپا «نمیتواند برای فناوریهای زیربنایی اقتصاد و خدمات حیاتی خود به دیگران وابسته باشد».
بااینحال، همانطور که بارها در بروکسل شاهد بودهایم، جاهطلبیها از منابع موجود پیشی گرفتهاند. اروپا میخواهد مراکز داده بیشتری برای هوش مصنوعی بسازد، آن هم در شرایطی که شبکههای برق از پیش به مرز ظرفیت خود رسیدهاند و مخالفت عمومی با ساخت این مراکز نیز شدت گرفته است. پیامدهای ساختاری قطع وابستگی به گاز ارزان روسیه و گذار نامتوازن به انرژیهای تجدیدپذیر باعث شده است شبکههای برق اروپا حتی نتوانند تقاضای برق مراکز داده را تأمین کنند؛ چه رسد به برآورده کردن الزامات سختگیرانه پایداری و قابلیت اطمینان این مراکز که با استاندارد «پنج نُه» شناخته میشود و به دسترسپذیری ۹۹٫۹۹۹ درصدی اشاره دارد. در ایرلند، مراکز داده اکنون ۲۳ درصد از کل برق مصرفی کشور را به خود اختصاص دادهاند. این مراکز چنان بخش بزرگی از ظرفیت شبکه را اشغال کردهاند که قیمت خدمات برق برای مصرفکنندگان بهشدت افزایش یافته و هشدارهای اضطراری درباره وضعیت شبکه نیز بیشتر شده است.
در مناطق وسیع و کمجمعیت غرب و جنوب آمریکا، شرکتهای بزرگ ارائهدهنده خدمات رایانش ابری میتوانند بهسادگی زمینهای ارزانقیمت و گستردهای را در فاصلهای دور از شهرهای بزرگ خریداری کنند. اما اروپا از چنین امکانی برخوردار نیست. تراکم جمعیت در این قاره موجب شده است غولهای فناوری، صنایع سنگین، کشاورزان و ساکنان محلی برای دسترسی به اتصالات شبکه برق و منابع آب با یکدیگر رقابت کنند.
فشار بر شبکههای برق، در کنار نگرانیها درباره میزان مصرف آب مراکز داده، موجی فزاینده از مخالفت با توسعه زیرساختهای هوش مصنوعی به راه انداخته است. تنها در چهار ماه نخست سال ۲۰۲۶، بیش از ۷۰ پروژه در سراسر اروپا مسدود، رد یا بهشدت محدود شدند؛ پروژههایی که سرمایهگذاریهای آنها در مجموع حدود ۴۲ میلیارد دلار برآورد میشود. اسکاتلند برای جلوگیری از تکرار مشکلات شبکه برق ایرلند، صدور مجوزهای برنامهریزی برای ساخت مراکز بزرگ مقیاس جدید را به حالت تعلیق درآورده است. دانمارک نیز با تصویب قوانین اضطراری، درخواستهای اتصال مراکز داده به شبکه برق را به انتهای صف انتقال داده است. در فنلاند هم فعالیتهای مربوط به ساخت دو مرکز داده چندمیلیارددلاری گوگل اخیراً به دلیل نواقص در فرایند دریافت مجوزهای زیستمحیطی متوقف شده است.
نکته طنزآمیز این است که حتی طرح شاخص خود اتحادیه اروپا، یعنی برنامه ۲۰ میلیارد یورویی برای تأمین مالی ساخت پنج ابرکارخانه عظیم هوش مصنوعی، نیز با محدودیت دسترسی به انرژی، تأخیرهای اداری و کمبود منابع مالی روبهرو شده است. این مشکلات باعث شدهاند سرمایهگذاران خصوصیای که قرار بود بخشی از هزینههای پروژه را تأمین کنند، از مشارکت در آن صرفنظر کنند.
بااینحال، چند روند ممکن است به سود اتحادیه اروپا تمام شود؛ البته به شرط آنکه این اتحادیه از بیانیههای بلندپروازانه فراتر برود و رویکردی عملگرایانهتر در پیش بگیرد. برای مثال، وخامت وضعیت امنیتی در منطقه خلیج فارس و حملات فیزیکی مرتبط با ایران به مراکز داده در سراسر این منطقه میتواند بخشی از سرمایهگذاریها در زیرساختهای پردازش هوش مصنوعی را به بازارهای اروپایی رده دوم و سوم هدایت کند.
این پروژهها به دنبال مناطقی خواهند رفت که انرژی و ظرفیت شبکه برق در آنها در دسترس باشد. در این میان، تصمیم دولتها برای کمک به توسعه شبکه و فراهم کردن اتصالات جدید، بهجای آنکه این موضوعات را در اولویتهای بعدی قرار دهند، نقشی تعیینکننده خواهد داشت. برای نمونه، شرکت بهرهبردار شبکه انتقال برق فشارقوی لهستان، PSE، زیرساختهای دیجیتال را بهصورت فعال در برنامهریزی بلندمدت شبکه خود گنجانده و تا سال ۲۰۳۶ ظرفیت لازم برای اتصال حداکثر سه گیگاوات مراکز داده را پیشبینی کرده است.
بااینحال، پروژههای آینده نباید صرفاً به اتصال به شبکه برق محدود شوند، بلکه باید در اکوسیستمهای صنعتی و خدمات عمومی مناطق میزبان نیز جای بگیرند. برای تحقق این هدف، لازم است مراکز داده از پروژههایی زیرساختی و مستقل که تنها برای مدتی کوتاه اشتغال ساختمانی ایجاد میکنند، به کانونهایی برای شکلگیری کسبوکارهای جدید و افزایش آمادگی منطقه در زمینه هوش مصنوعی تبدیل شوند. مراکز داده بهجای آنکه باری اضافی بر منابع حیاتی انرژی و آب تحمیل کنند، میتوانند با انتقال گرمای تلفشده به شبکههای گرمایش شهری و شهرکهای صنعتی، استفاده مجدد از آن برای سرمایش از طریق سامانههای سهگانه تولید همزمان برق، گرما و سرما و همچنین ادغام با منابع انرژی تجدیدپذیر، به ایجاد چرخههای اقتصادی و انرژی پایدار در مناطق کمک کنند.
چندین طرح آزمایشی در سراسر اروپا نشان دادهاند که اجرای چنین الگویی امکانپذیر است. در فنلاند، مرکز داده گوگل در هامینا با بیش از ۶۰۰ تأمینکننده داخلی در حوزههای ساختوساز، مخابرات، مهندسی برق و اتوماسیون همکاری میکند. شریک خدمات انرژی این مرکز، شرکت Haminan Energia، نیز گرمای تلفشده آن را دریافت و به شبکه گرمایش منطقهای منتقل میکند؛ شبکهای که این گرما میتواند تا ۸۰ درصد نیاز سالانه شهر را تأمین کند. در سوئد، شرکت EcoDataCenter با استفاده از گرمای مازاد مرکز داده خود برای خشک کردن زیستتوده در یک کارخانه تولید پلت چوب در همسایگی آن، بخش فناوری اطلاعات و تولید محلی را به اقتصاد گستردهتر انرژی پیوند میدهد. همچنین در پردیس Wellcome Genome در بریتانیا، قرار است از گرمای بازیافتی یک مرکز داده برای تأمین بخشی از نیازهای انرژی یک مرکز بزرگ پژوهشی در حوزه علوم زیستی استفاده شود.
چنین پروژههایی با ایجاد منافع اقتصادی برای جوامع محلی و کاهش انتشار آلایندههای ناشی از مصرف انرژی، شانس بیشتری برای جلب حمایت عمومی دارند. برای نمونه، در آلمان، نزدیک به سهچهارم ساکنان معتقدند اگر گرمای تلفشده مراکز داده برای تأمین گرمایش شهری استفاده شود، احداث این مراکز در نزدیکی مناطق مسکونی پذیرفتنیتر خواهد بود. همچنین نزدیک به ۸۰ درصد پاسخدهندگان از همکاری مراکز داده، تأمینکنندگان انرژی و شهرداریها در مسیر گذار انرژی حمایت میکنند.
در نهایت، آینده هوش مصنوعی در اروپا کمتر به بیانیهها و وعدههای سیاستگذاران و بیشتر به توانایی گردانندگان مراکز داده برای همکاری با صنایع و شرکتهای خدمات عمومی محلی بستگی خواهد داشت. پروژههایی که ضمن پیشبرد روند کربنزدایی، نیازهای اقتصادی و انرژی مناطق میزبان را نیز تأمین کنند، شانس بیشتری برای جلب حمایت عمومی خواهند داشت.
درباره نویسنده
سونیا موزیکارووا اقتصاددان پیشین بانک مرکزی اروپا، دیپلمات سابق در سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) و مشاور ارشد پیشین معاون وزیر امور خارجه جمهوری اسلواکی است. او در حال حاضر پژوهشگر ارشد غیرمقیم در شورای آتلانتیک است.
