هوش مصنوعی: بخش پنجم
بخش پنجم: واژه‌نامه کاربردی از الف تا ی
نویسنده: استیون وایتلاو | دسته‌بندی: سبک زندگی | ۱۹ اکتبر ۲۰۲۶
توانمندی (Capability)
در حوزه هوش مصنوعی، توانمندی به کارهایی گفته می‌شود که یک سامانه قادر به انجام آن‌هاست. برای مثال، یک مدل ممکن است بتواند متن ترجمه کند، مدل دیگری تصاویر بسازد و مدلی دیگر برنامه‌نویسی کند یا اسناد مختلف را برای استدلال و تحلیل بررسی کند. بااین‌حال، توانمندی با قابلیت اطمینان یکسان نیست. ممکن است یک سامانه هوش مصنوعی گاهی بتواند کاری را انجام دهد، اما همچنان مرتکب اشتباه شود. بنابراین، برای استفاده عملی باید پرسید آیا این سامانه می‌تواند وظیفه موردنظر را به‌طور مداوم، ایمن و مفید انجام دهد؟
فراموشی فاجعه‌بار (Catastrophic Forgetting)
فراموشی فاجعه‌بار زمانی رخ می‌دهد که یک مدل هوش مصنوعی اطلاعات جدیدی یاد می‌گیرد، اما در انجام کارهایی که پیش‌تر می‌دانسته، ضعیف‌تر می‌شود. این مسئله در سامانه‌هایی که به‌مرور زمان به‌روزرسانی می‌شوند، اهمیت ویژه‌ای دارد. انسان‌ها نیز ممکن است چیزهایی را فراموش کنند، اما فراموشی در مدل‌های هوش مصنوعی گاهی ناگهانی و غیرمنتظره است. پژوهشگران در حال بررسی روش‌هایی هستند که به مدل‌ها امکان می‌دهد به‌طور پیوسته یاد بگیرند، بی‌آنکه دانش قبلی خود را از دست بدهند.
هوش مصنوعی علّی (Causal AI)
هوش مصنوعی علّی به‌جای تمرکز صرف بر الگوها، رابطه علت و معلول را بررسی می‌کند. بسیاری از سامانه‌های هوش مصنوعی می‌توانند همبستگی‌ها را شناسایی کنند؛ برای مثال، ممکن است مشخص شود افرادی که محصول الف را می‌خرند، اغلب محصول ب را نیز خریداری می‌کنند. اما همبستگی به‌تنهایی رابطه علت و معلولی را ثابت نمی‌کند. هوش مصنوعی علّی پرسش عمیق‌تری مطرح می‌کند: آیا خرید محصول الف واقعاً باعث خرید محصول ب شده است؟ این مسئله در پزشکی، اقتصاد، سیاست‌گذاری عمومی و تصمیم‌گیری‌های تجاری اهمیت دارد، زیرا اقدام بر اساس الگوهای نادرست می‌تواند زیان‌بار باشد.
زنجیره استدلال (Chain-of-Thought)
زنجیره استدلال به فرایند استدلال مرحله‌به‌مرحله‌ای گفته می‌شود که ممکن است به یک مدل هوش مصنوعی کمک کند مسئله‌ای را حل کند. برای مثال، حل یک مسئله ریاضی ممکن است زمانی آسان‌تر شود که مدل آن را به چند مرحله تقسیم کند. بااین‌حال، کاربران باید احتیاط کنند؛ زیرا توضیحی که هوش مصنوعی درباره روند استدلال خود ارائه می‌دهد، ممکن است قانع‌کننده به نظر برسد، اما همچنان اشتباه باشد. نکته مهم این نیست که توضیح تا چه اندازه روان و خوش‌ساخت است، بلکه این است که پاسخ نهایی درست باشد و بتوان صحت آن را بررسی کرد.
چت‌بات (Chatbot)
چت‌بات نرم‌افزاری است که از طریق گفت‌وگو با کاربران ارتباط برقرار می‌کند. چت‌بات‌های اولیه از دستورالعمل‌ها و سناریوهای ساده و از پیش تعیین‌شده پیروی می‌کردند. چت‌بات‌های امروزی مبتنی بر هوش مصنوعی می‌توانند به پرسش‌ها پاسخ دهند، متن بنویسند، اسناد را خلاصه کنند، زبان‌ها را ترجمه کنند، در برنامه‌نویسی کمک کنند و گفت‌وگو را شبیه‌سازی کنند. استفاده از زبان طبیعی ممکن است به چت‌بات ظاهری هوشمند بدهد، اما این سامانه‌ها همچنان ممکن است منظور کاربر را اشتباه بفهمند، اطلاعات نادرست بسازند یا توصیه‌های نامناسب ارائه کنند؛ به همین دلیل، پاسخ‌های آن‌ها باید بررسی شود.
چت‌جی‌پی‌تی (ChatGPT)
چت‌جی‌پی‌تی یک دستیار هوش مصنوعی است که از مدل‌های زبانی بزرگ برای درک و تولید متن استفاده می‌کند. مردم از آن برای نوشتن، ایده‌پردازی، یادگیری، برنامه‌نویسی، کمک در پژوهش، خلاصه‌سازی و بسیاری از کارهای دیگر بهره می‌برند. چت‌جی‌پی‌تی به معنای سنتی یک موتور جست‌وجو نیست و تا زمانی که به ابزارها یا منابع مناسب متصل نباشد، لزوماً از تمام واقعیت‌ها یا تازه‌ترین اطلاعات آگاهی ندارد. به‌ویژه هنگام استفاده از خروجی آن در امور تخصصی یا برای استناد به اطلاعات واقعی، باید پاسخ‌ها را بررسی کرد.